خطبه مهم وتاریخی حجة الوداع
صحراي عرفات در سال دهم هجري شاهد آخرين حج پيامبر (ص) حجة الوداع بود كه يكي از حوادث مهم در تاريخ اسلام است. خطبة مهم و تعيين كنندۀ آن حضرت كه به حق آن را «منشور حقوق بشر اسلام» نام نهاده اند در اين مكان ايراد شد، آن حضرت براي آخرين بار بر تمامي ارزش های جاهلي و باقيمانده از دوران شرك و بت پرستي خط بطلان كشيد و چهار چوب اخوت اسلامي و انساني را روشن ساخت.
بنا به نقل صحیح مسلم و سیره ابن هشام ، خطبه زیر را پیامبر(ص) در اجتماع حجاج در عرفات ایراد فرمود:
عَن جَعفَربن محمدبن علی بن الحسین عن أبیه عن جابر فی حدیث حجة الوداع... «ایُّها النّاس! اِسمَعُوا قَولی فَاِنِّی لا اَدرِی لَعَلِّی لاَ اَلقََاکُم بَعدَ عامِی هذا بِهذا المَوقف ابداً یَا أیُّهَا النَّاس اِنَّ رَبّکُم واحِدٌ و أبَاکُم واحِدٌ ، کُلِّکُم مِن آدم و آدمُ مِن تُرابٍ لاَ فَضلَ لِعَرَبِی عَلَی عَجَمِی و لاَ لِعَجَمِی عَلَی عَرَبی و لاَ لِاَسوَد عَلَی اَحمَر و لاَ لِأحمَر عَلَی اَسوَدَ اِلَّا بِالتّقوَی»
«اِنَّ دَمَاءَکُم و اَموَالَکُم حَرامٌ عَلَیکُم کَحُرمَةِ یَومِکُم هَذَا فِی شَهرِکُم هذا فِی بَلَدِکُم هذا»
« اَلاَ کُلُّ شَیءٍ مِن اَمرِ الجاهِلیَّةِ تَحتَ قَدَمَیَّ مَوضُوعٌ و دِمَاءُ الجاهِلیّةِ مَوضُوعَةٌ و اِنَّ اَوَّلَ دَمٍ اَضَعُ مِن دِمائِنَا دَمُ ابن رَبِیعَةَ بنِ الحَارِث کَانَ مُستَرضعاً فِی بنی سَعدٍ فَقَتَلَهُ هُذَیل؛ و رِبَا الجاهِلِیَّةِ مَوضُوعٌ و اَوّلُ رِباً اَضَعُ مِن رِبانا رِبا عبّاس بن عبدالمُطلّب ، فَانَّهُ مَوضُوعٌ کُلُّه...»
«فاتَّقُوا الله فیِ النِّساء فَاِنَّکُم اَخَذتُموهُنَّ بِاَمانَةِ الله وَاستَحلَلتُم فُروجَهُنَّ بِکَلِمَةِ الله و لَکُم عَلَیهِنَّ اَلاّ یُوطِئنَّ فُرُشَکُم اَحَداً تَکرَهُونَه، فَاِن فَعَلنَ ذَلِکَ فَاضرِبُوهُنَّ ضرباً غیرَ مُبرِّح و لَهُنَّ عَلَیکُم رِزقُهُنَّ و کِسوَتُهُنَّ بِالمعروف»
«وَ قَد تَرَکتُ فِیکُم مَا لَن تَضِلُّوا بَعدَه اِنِ اعتَصَمتُم بِهِ : کتابَ الله اُعبدوا رَبَّکُم و صَلُّوا خَمسکُم و صُومُوا شَهرَکُم و... و أطیعُوا ذا أمرکُم تدخُلوا جَنَّةِ رَبّکُم»
«و اَنتُم تُسألُونَ عَنِّی فَمَا اَنتُم قَائِلُون؟ قَالوُا : نَشهَدُ اِنَّکَ قَد بَلَّغتَ و أدَّیتَ و نَصحت»
«هان ای مردم! سخنان مرا بشنوید که من نمی دانم ، شاید دیگر سال های آینده شما را در این موقف نبینم!؟ ای مردم پروردگارتان یکتاست و نیای شما یکی است. همه شما از نسل آدمید و آدم نیز از خاک آفریده شده است. هیچ فضل و برتری عرب بر عجم و نه عجم بر عرب و نه سیاه بر سرخ و نه سرخ بر سیاه ندارد مگر تقواست که اسباب فضل انسان را فراهم می کند.»
«ای مردم ! همانا خون ها و اموالتان همانند حرمت این روز، در این ماه و در این سرزمین بر یکدیگر حرام است.»
«بدانید تمام رسوم جاهلیت زیر پاهای من پایمال می شود، خون بهای هر خونی که در جاهلیت ریخته شده ملغی و بی اثر است و نخستین خونی که آن را بی اثر اعلام می کنم خون (عموزاده ام) «ربیعه ابن حارث» است که در میان «بنی سعد» شیر خور بود و «هزیل» او را به قتل رساندند. رباهای جاهلیت همه ملغی می شود و اکنون (برای اولین قدم) نخستین ربایی که الغای آن را اعلام می کنم ، رباهای عمویم «عباس بن عبدالمطلب» می باشد که همه باطل است.»
« ای مردم! درباره زنان از الله بترسید زیرا شما ایشان را به عنوان امانت الهی به اختیار دارید و به نام الله دامن ایشان را بر خویش حلال کرده اید. حق شما بر آنان این است که کسی را که خوش ندارید بر جایگاه شما ننشانند، اگر چنین کنند، شما آنان را بزنید، امّا نه چندان که آسیب ببینند، حق آنان بر شما این است که خوراک و پوشاک شان را در حد متعارف مهیا کنید.»
«من در میان شما چیزی گذاشته ام که اگر به آن چنگ بزنید گمراه نخواهید شد و آن قرآن کریم است. پروردگارتان را عبادت کنید و نماز پنجگانه را بجا آورید و رمضان را روزه بگیریدو... و از فرمانروای خود اطاعت کنید تا به بهشت پروردگارتان درآیید.»
«ای مردم ! شما درباره من سؤال خواهید شد ، پس چه خواهید گفت؟!»
صحابه ی کرام - رضی الله عنهم اجمعین - گفتند: «ما گواهی می دهیم که شما پیام الهی را رساندید و امانت الهی را ادا کردید و نسبت به امّت خیرخواهی نمودید.»
آن گاه رسول اکرم (ص) در حالی که انگشت شهادت را به سوی آسمان بلند کرده بودند سه مرتبه فرمودند: «الّلهُمَّ اشهد» «بارالها! تو گواه باش»
در بیابان عرفات آن کسی که سخنان رسول خدا(ص) را با صدای بلند به مردم می رساند ربیعة بن اُمیّة بن خَلَف بود.[1]
پس از فراغت نبی اکرم(ص) از ایراد خطبه در بیابان عرفات در میان انبوه مسلمانان این آیه ی شریفه بر آن حضرت نازل گردید: « الیومَ اَکمَلتُ لَکُم دینَکُم و اَتمَمتُ عَلیکُم نِعمَتی و رَضیتُ لَکُمُ الاِسلامَ دیناً »[2] «امروز دینتان را برایتان کامل گردانیدم و نعمتم را بر شما تمام کردم و اسلام را به عنوان دین برای شما انتخاب کردم!»
این خطبه حاوی نکات مهمی بود از جمله :
1- لزوم رعایت اصل برابری در روابط انسانها
2- لزوم رعایت حرمت مال و جان یکدیگر
3- رعایت حرمت ماه های حرام و هنجارهای اجتماعی
4- بازگرداندن امانت مردم در نزد هر کسی که هست.
5- لغو ربا و معاملات رَبَوی
6- لغو حقوق مربوط به خون هایی که در زمان جاهلیت ریخته شده است.
7- رعایت حقوق متقابل زوجین به ویژه رعایت حقوق زنان توسط مردان
عرفات كلاس روزانۀ درس توحيد و تمرين آشنايي با خدا و معرفت پروردگار است، انسان در بيرون سرزمين حرم، حضور خدا را در زندگي مي آموزد و به اين واقعيت شناخت پيدا مي كند كه بدون حضور خدا در زندگي انسان، انسان نمی تواند خود را درست بشناسد و به كمال مطلوب هويت خود دست يابد. پس از چنين آمادگي، شايستگي حضور در سرزمين حرم را پيدا می نمايد و با پا گذاشتن به سرزمين مشعر، شناخت را با شعور همراه ساخته تا در مني با آمادگي كامل بر دشمن هجوم برد و باذبح وقرباني آمادۀ فداكاري در راه وصول به معشوق مي گردد و باحلق و تراشيدن سر، نماد هويتي عضو خانوادۀ ابراهيمي شدن و يكتا پرستان را آشكار مي نمايد و با اين عمل ريشۀ عيوب را از بيخ و بن از وجود خود بيرون مي ريزد.
