نوروز تكرار تحول است ، تكرار تلاش براي دوباره شكفتن و نگريستن به ديروز و پيوستن به فردايي كه در آن تحول مثبت و جديدي رخ مي دهد و آدمي را از جا زدن و ركود به بهبود و توسعه فرا مي خواند .

پس سال نو بر همه شما مبارك باد

سالي توام با موفقيت و شادكامي براي همه شما دوستان از خداوند منان خواستارم .خوب است سال نو را با مثبت اندیشی آغاز کنیم

بقلم دكتر قرضاوي

از نقاط مهمی که بسیاری از متجددین و دین گریزان از آن صحبت می کنند، ارتباط بین دین و سیاست می باشد زیرا که می پندارند دین، سیاست  را مقید می نماید و آن را از پیشرفت باز می دارد خصوصا زمانیکه از دین اینگونه برداشت می شود که تنها ملتزم به نصوص جزئی و تفصیلی از کتاب و سنت است.

در حالیکه سیاست نیازمند فضای وسیعی برای حرکت و نگریستن در مصالح و مفاسد و موازنه بین آنها در صورت متعارض بودن دارد  و همچنین نیاز به ظاهر آرایی و مکر و حیله با دشمنان دارد که دین به تمام این رخصت ها و سهل انگاری ها برای پیروانش  اجازه نمی دهد و بدینوسیله همیشه دشمنان دین پیروز می شوند زیرا که آنها ملزم به هیچگونه قید و بندی نمی باشند و در حالیکه ما مسلمانان در بند اوامر و مناهی اسیر و گرفتاریم.

و این امرتا زمانی که ما فهم خود را از دین تصحیح ننماییم ادامه دارد و فهم صحیح از دین زمانی حاصل می گردد که ما به مقاصد کلی دین توجه نماییم نه به نصوص جزئی. همانگونه که عمر بن خطاب (رضی الله عنه )خلیفه دوم انجام داد و بعضی از نصوص را به خاطر تحقق مصالح تعطیل نمود (البته در گمان آنها).

و بدون این تفکر دین در حالت عقب ماندگی و فهم تقلیدی کورکورانه خود باقی می ماند و سد راه پیشرفت سیاست و دولت های جدید در این دنیای پیچیده می گردد.

و در این سخن اگر ما حسن ظن به گوینده آن داشته باشیم می گوییم این سخنان دارای سردرگمی و ابهام می باشد و اگر حسن ظن نداشته باشیم می گوییم  دارای انحرافات بسیار فراوانی است.

اگر از شریعت  فهم درستی داشته باشیم دست و پا گیر که نیست بلکه نوری هدایتگر نیز است.

دین چراغی هدایتگرمی باشد نه بندی دست و پا گیر، و دین آنچنان که ابن قیم می فرماید  تمامش"عدل "رحمت "مصلحت"و حکمت" است. پس هر مسأله ی که از عدل خارج شود ظلم می گردد و اگر از رحمت خارج شود ضد آن می شود و اگر از مصلحت خارج شود مفسدت است و اگر از حکمت خارج شود بیهوده می شود و در این حالتها دیگر  جزء دین نمی باشند و اگرچه با نوعی تأویل وارد دین گردند.

و اینگونه است  که این سخنان در مورد دین و شریعت بر زبان مسلمانان جاری می شود در حالیکه این عیوب در اسلام وجود ندارد.

به همین دلیل دعوت برای خوب فهمیدن اسلام و احکام آن از واجبات دینی است، نه سعی برای کنار زدن دین از راه تا سیاست بتواند آنگونه آزادانه عمل کند که هیچ چیز جز مصلحت نتواند آن را مقید نماید آنچنان که بعضی از مردم این کارها را می کنند. 

و دیدگاه بعضی از مردم نسبت به اسلام نگاهی خیالی می باشد که هیچ گونه شباهتی به حقیقت ندارد اینوگونه افراد گمان می کنند که اسلام و پیروانش فقط در آسمانها سیر می کنند و نمی توانند در دنیای واقعی فرود بیایند. و این اشتباه می باشد ، زیرا که اسلام با وجود بلند مرتبه بودنش واقعیت امور را نیز با وجود خوب و یا بد بودن ، شیرین یا تلخ بودن همانگونه که است معالجه می کند و اجازه استفاده از مکر و حیله را نیز با اهل مکر و حیله می دهد   و مي گوید "جنگ فریب است" و همچنین می گوید ضروریات منکرات را مباح می کند و در زمان سختی و اضطرار چیزهایی را جایز می داند که در زمان آسایش اختیار حرام می باشد و همچنین حاجت همراه با ضرورت می باشد و مشقت آسانی را می طلبد، و می گوید نه به خود و نه به دیگران ضرر برسان، و می گوید در شرع سختی نیست و در دین حرج نیست و از دیگر قواعدی که می توان نام برد: بین دو ضرر آن که آسیب کمتری را می رساند و یا شر کمتری دارد را قبول می کند و یا اینکه ضرر خاصی را به ضرر عام ترجیح می دهد و یا قبول قردن ضرر خفیف برای دفع ضرر بالاتر و یا چشم پوشی از یک مصلحت برای تحصیل مصلحت بالاتر، و همه اینها از دیدگاهای واقع گرانه بودن است که از خصائص اسلام و شریعت می باشد .

اما به دین و شریعت از دیدگاه مقاصدی نگریستن که ما از پیشگامان دعوت به این نوع تفکر و تشویق به آن هستیم اما نکته ای که باید همیشه از آن بر حذر باشیم این است که به هیچ عنوان نباید دیدگاه مقاصدی و اعتبار دادن به مصالح سبب تعطیل شدن نصوص قران و سنت شود و خصوصا زمانیکه نصوص محکم و قطعی می باشند در این صورت شخص مومن فقط می تواند بگوید "شنیدیم و اطاعت کردیم".و قرآن نیز در این مورد با تمام صراحت می گوید وحتی آن را شرط ایمان می شمارد. خداوند تعالی می فرماید:

{وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ} الأحزاب: 36

ترجمه : " هيچ مرد و زن با ايمانى حق ندارد هنگامى كه خدا و پيامبرش امرى را لازم بدانند، اختيارى (در برابر فرمان خدا) داشته باشد؛ و هر كس نافرمانى خدا و رسولش را كند، به گمراهى آشكارى گرفتار شده است! (احزاب 36)

 {إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} النور:51

ترجمه : سخن مؤمنان، هنگامى كه بسوى خدا و رسولش دعوت شوند تا ميان آنان داورى كند، تنها اين است كه مى‏گويند: «شنيديم و اطاعت كرديم!» و اينها همان رستگاران واقعى هستند. (نور 51)

چیزی که ما همیشه به آن دعوت می کنیم: موازنه بین مقاصد کلی و نصوص جزئی می باشد یا به عبارت دیگر نظر انداختن به نصوص جزئی با توجه به اهداف کلی ، و درست نیست که یکی را بگیریم و دیگری را رها کنیم زیرا که این دو کامل کننده همدیگر بوده و با هم هیچ تناقضی ندارند. 

مدرسه حرفیه که آنها را ظاهریه جدید نیز می نامند بر روی نصوص جزئی متمرکز می شوند و فقط ظاهر آن را می فهمند و هیچ توجهی به مقاصد کلی آن نمی کنند و بدین وسیله با واقع امر برخورد می نمایند و در جایی که خدا عرصه را برای مردم باز گذاشته تنگ می کنند و در جایی که خدا آسان گرفته سخت می گیرند.

دوم: مدرسه مقابل مدرسه اول.

آنها از نصوص به طور کامل غافل می شوند و هیچ گونه توجهی به نصوص نمی کنند با ادعای اینکه به مقاصد توجه می کنند و فقط مقصد برای آنها مهم می باشد . و این مدرسه را معطله(تعطیل کننده) می نامند و در گذشته نیز این مدرسه وجود داشته که علمای ما آنها را معطله نامیدند ولی آنها فقط در عرصه عقیده دست به تعطیل زدن نصوص می زدند، اما این گروه جدید در عرصه شریعت دست به تطیلی نصوص می زنند.

و آنها می خواهند در باب اقتصاد، تحریم ربا را ملغی کنند و در باب عقوبات حدود را بردارند و در باب خانواده طلاق و تعدد زوجات را انکار کنند و در باب زنان حجاب را بر دارند و در باب دفاع از دعوت و امت اسلامی جهاد را از میان بردارند  ...  .

مدرسه ای که به نصوص جزئی و مقاصد کلی نگاهی برابر دارد و آن مدرسه وسطیه است . مدرسه ای که شایسته است در مسائل شریعت و واقع بدان اعتماد نماییم و این همان مدرسه ای است که جمهور مسلمانان می توانند بدان راضی گردند.

دانشمندان مدرسه دوم (مدرسه تعطیلی نصوص) برای اثبات نظریه خود به فعل عمر رضی الله عنه استناد می کنند و گمان می برند که عمر رضی الله عنه نیز به اسم مصلحت نصوص قرآن را تعطیل نموده است . – و هرگز عمر رضی الله عنه این کار را نکرده است- و ایشان همیشه موافق با کتاب خدا عمل می نمودند .

و زنی در قضیه مهریه جواب عمر رضی الله عنه را داد و عمر نیز به سخن آن زن گوش داد و فرمود: یک زن درست فهمید و عمر اشتباه کرد.

یاران عمر رضی الله عنه صحابه رسول الله صل الله علیه و سلم از مهاجرین و انصار بودند کسانی که با جان و اموالشان در راه خدا جهاد نمودند کسانی که هرگز اجازه ی تعطیلی قرآن و تغییر شریعت خدا را در حالیکه ساکت بمانند نمی دادند .  اگر فرض بر این بگیریم که عمر رضی الله عنه این کار را کرده –در حالیکه نکرده- آنها هرگز این فعل را قبول نمی کردند چون آنها بر اسلام متعصب بودند.

جای تأسف می باشد که اندیشمندی که معروف به اعتدال می باشد مانند د.عابد الجابری در این عرصه وارد گشته است و حرفهای داعیان دین گریزی که منکر آنها است و سخن آنها را تأیید نمی کند را تکرار نموده است. ایشان در کتابش (دین و دولت و تطبیق شریعت) گفته است که: بسیاری از اصحاب را می یابیم که در مسایل برحسب آنچه را که مصلحت می پندارند عمل کرده اند و نص صریح و قاطع را کنار زده اند ، پس اگر شرایط خاص باشد به تأخیر انداختن نص بهتر می باشد.

دکتر جابری در ادامه می گوید: هنگامیکه صحابه سعی در اجتهاد داشتند هدف و مقصد را در مصلحت می دانستد پس اگر در حالتی از حالات نص با مصلحت تعارض پیدا می کرد می بینیم که صحابه به مصلحت عمل می کردند و به آنچه که مصلحت می دیدند حکم می کردند و عمل به آنچه که از نص فهمیده می شد را کنار می گذاشتند. و این ادعای خطرناکی است که بر اصحاب رسول الله صل الله علیه و سلم، کسانی که زمانی که با هم اختلاف پیدا می کردند به قرآن بر می گشتند می شود آنچنان که خداوند می فرماید:

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا }   النساء : 59

ترجمه : اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! اطاعت كنيد خدا را! و اطاعت كنيد پيامبر خدا و اولو الامر  را! و هرگاه در چيزى نزاع داشتيد، آن را به خدا و پيامبر بازگردانيد (و از آنها داورى بطلبيد) اگر به خدا و روز رستاخيز ايمان داريد! اين (كار) براى شما بهتر، و عاقبت و پايانش نيكوتر است. (نساء 59)

و زمانیکه با نصوص برخورد می کردند بدون هیچ شک و تردیدی آن را اطاعت می نمودند.

 قضیه ای که میان ابوبکر و عمر اتفاق افتاد که آیا زکات بعد از رسول الله صل الله و علیه و سلم به دولت پرداخت شود و یا اینکه خود مردم آن را آنطور که می خواهند پرداخت نمایند؟

سیدنا ابوبکر رضی الله عنه بر این نظر بود که باید به خلیفه و نماینده هایش پرداخت شود آنچنان که در زمان رسول الله صل الله و علیه و سلم بود و اگر پرداخت نکردند خلیفه با آنها به خاطر این حق مشخص که رکن سوم از ارکان اسلام می باشد وارد جنگ می شود .

اما سیدنا عمر رضی الله عنه مخالف جنگ بود و به ابوبکر گفت: چگونه با مردمی که لا اله الا الله می گویند بجنگیم و رسول الله صل الله و علیه و سلم فرمودند:

أمرت أن أقاتل الناس حتى يقولوا: (لا إله إلا الله) فإذا قالوها فقد عصموا من دمائهم وأموالهم إلا بحقها، وحسابهم على الله".

ترجمه : دستور داده شده ام تا با مردم بجنگم تا اینکه بگویند:(لا اله الا الله) پس زمانیکه گفتند خون و مالشان حفظ می شود مگر به حق آن و حسابشان با خداست ، ابوبکر رضی الله عنه در پاسخ فرمودند: زکات حق مال است و به خدا قسم با کسی که بین زکات و نماز فرق بگذارد می جنگم به خدا قسم اگر بخاطر پابند شتری که به رسول الله صل الله علیه و سلم می دادند ولی الان نمی خواهند بدهند با آنها می جنگم .

و در اینجا می بینیم که مناقشه بین این دو صحابی بزرگوار بر سراحتجاج نصوص می باشد نه استدلال به مصالح آنچنان که دکتر جابری می گوید، و می بینیم که عمر رضی الله عنه به نص حدیث استناد می کند و قید (مگر به حق آن )را فراموش می کند پس ابوبکر رضی الله عنه او را یاد آوری می کند که زکات حق مال است سپس تأکید می کند که زکات مانند نماز برای آن جنگیده می شود آنچنان که خداوند تعالی می فرماید: (فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ) (التوبة:5(

ترجمه :هرگاه توبه كنند، و نماز را برپا دارند، و زكات را بپردازند، آنها را رها سازيد؛  (توبه 5)

بعضی از اصحاب چه نیکو در مورد ابوبکر رضی الله عنه فرمودند که: خداوند ابوبکر را مورد آمرزش قرار دهد هیچ کس از او فقیه تر نبود هنگامیکه بین نماز و زکات فرقی قائل نشد. سپس این آیات را می خواندند:

(فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ) (التوبة:5(   

هرگاه توبه كنند، و نماز را برپا دارند، و زكات را بپردازند، آنها را رها سازيد؛  (توبه 5)

)فَإِن تَابُواْ وَأَقَامُواْ الصَّلاَةَ وَآتَوُاْ الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ  (التوبة:11(

اگر توبه كنند، نماز را برپا دارند، و زكات را بپردازند، برادر دينى شما هستند؛(توبه 11) .

و این که جابری می گوید عمر رضی الله عنه به این مسأله از دیدگاه دین می نگریست اما ابوبکر رضی الله عنه از ناحیه دولت به آن می نگریست سخنی است که در زندگی آن دو هیچ دلیلی برای اثبات آن نیست و گمان کرده است که پرداخت زکات دلیلی بر اقتدار سیاسی بود و دلیل جنگ با مانعین، عدم پرداخت زکات نبود بلکه به خاطر اقتدار سیاسی بود آنچنان که با مرتدین جنگید.

بلكه ابوبكر رضی الله عنه به زكات از دیدگاه نصوص قرآن و سنت قولی و عملی رسول الله می نگریست . از این جهت آن را از مسئولیت دولت یا خلافت می دانست به همین دلیل قرآن می فرماید : خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ  [التوبة : 103]

ترجمه: از اموال آنها صدقه‏اى (بعنوان زكات) بگير، تا بوسيله آن، آنها را پاك سازى و پرورش دهى . توبه 103

و در حدیث متفق علیه آمده است که "زکات از أغنیا گرفته می شود و به فقرا داده می شود"و قرآن عاملین زکات را جزء  صنف زکات گیرندگان قرار داده است به همین دلیل زکات فریضه دینی و اجتماعی است که حکومت بر آن اشراف می کند و آن را از افراد جامعه با آرامی می گیرد و یا اینکه به زور آن را می گیرد و اگر نا فرمانی نمودند و دارای قدرت بودند امام با آنها می جنگد تا اینکه آنرا پرداخت نمایند. و همچنین است که دولت اسلامی اولین دولت در تاریخ می باشد که به خاطر حق فقراء و مساکین می جنگد و هر آنچه در زمان رسول الله صل الله علیه و سلم پرداخت می شده اکنون نیز باید پرداخت شود و اگر چه پابند شتری باشد. 

و  هر آنچه که جابری در باره عمر رضی الله عنه می گوید و گمان برده است که عمر رضی الله عنه نص را به خاطر مصلحت تعطیل کرده است مانند سهم مولفة قلوب و اجرا ننمودن حد دزدی در سال معروف به گرسنگی و منع یا کراهیت ازدواج با اهل کتاب و بقیه چیزها در این باب. هیچ کدام از اینها نمی تواند از نظر علمی به عنوان دلیل معتبر باشد زیرا که این به خاطر کج فهمی از موقف عمر رضی الله عنه می باشد و ما مفصلا در مورد آن در کتاب  (السیاسة الشرعية بين نصوص الشريعة و مقاصدها) بحث نموده اييم .

و در اینجا به ذکر یک مثالی که از عمر رضی الله عنه نقل می کنند و ادعا می کنند که عمر رضی الله عنه نصوص را به خاطر مصلحت تعطیل کرده است بسنده می کنم  این مهمترین مثالی است که دائما آن را بیان می کنند و آن إلغاء سهم مولفة قلوب می باشد در حالیکه در قرآن منصوص است.

و بهتر است که در اینجا بگوییم که مصلحت حقیقی امکان ندارد که با نصوص شرعی که ثبوت  و دلالتش قطعی است در تضاد باشد  و اين یک اجماع بین امت اسلامی در تمام قرون است.

ادعای الغاء سهم مولفۀ قلوب

اما ادعا بر  عمر رضی الله عنه که حق مولفة قلوب را که با قرآن ثابت شده است الغاء کرده است بدون شك برداشت غلطي از فعل عمر رضی الله عنه مي باشد . و عمر رضی الله عنه به این علت به آنها زکات نداد که آنها در زمان رسول الله صل الله علیه و سلم و ابوبکر رضی الله عنه مولفة قلوب بودند اما در آن زمان ، عمر رضی الله عنه آنها را مستحق گرفتن زکات از بیت المال مسلمین با عنوان مولفة قلوب نمی دانست بدليل اينكه خداوند به اسلام عزت داده بود و اسلام را از آنها بی نیاز گردانیده بود.

عمر رضی الله عنه هنگامیکه گروه معینی را از زکات منع نمود باعث تعطیلی چه نصوصی  شد؟

قرآن کریم می گوید که برای مولفة قلوب سهم خاصی در صدقات می باشد آنچنان که برای گروهای هفتگانه دیگر كه در آیه مشهور سوره توبه آمده است و قرآن نگفته است که به عیینة بن حصن الفزازی یا اقرع بن حابس تمیمی  زکات بدهید یا اينكه أمثال آنها از روسای قبایل تا ابد مولفة قلوب می باشند.

و به این دلیل عمر رضی الله عنه مانع پرداخت زکات به آنها شد که دیگر آنها را جزء مولفة قلوب به حساب نمی آورد یا به این دلیل که به خاطر گذشت زمان و آگاهی در دین، اسلامشان قوی شده بود و دیگر ترسی بر ارتداد آنها نمی رفت و یا اینکه خود اسلام قوی و دولتش عزتمند شده بود و دیگر از فتنه افراد قبایل و یا روسای آنها که چشمدات به مال داشتند ترسی نداشت و خصوصا بعد از اینکه بر کسری و قیصر نیز پیروز شده بودند.

حال به هر دلیل آنها دیگر از دیدگاه عمر رضی الله عنه مولفة قلوب كه مستحق زكات باشند نبودند و منع آنها به این معنی نمی باشد که سهم مولفة قلوب را باطل کرده است و عمر رضی الله عنه نیز چنین چیزی نگفته است.

علامه شیخ محمد مدنی می فرماید که : فعل عمر رضی الله عنه بسيار علمی و زیرکانه همراه با منطق فقهی سالم بود که زیباست که این موضوع را به خاطر قدرت و اخلاصی که در آن موجود بود در اینجا ذکر نماییم.

می فرماید: حقیقت امر این می باشد که عمر رضی الله عنه و اصحابی که با وی موافق بودند و علمایی که بعد از آنها آمده اند از دائره نص خارج نشده اند و حتی آن را تعلیق نیز ننموده اند بلکه هنگامیکه خداوند می فرماید والمؤلفة قلوبهم از آن فهمیدند که خداوند برای گروهی از مردم که دارای وصف معینی هستند و آن هم مستحق بودن می باشد وجوب اعطاء زکات را ثابت می کند و آن به خاطر مولفة قلوب بودن می باشد.

صفت تألیف در این آیه مانند دیگر وصفها نمی باشد که بر گروهی از مردم اطلاق گردد بلکه متوجه ولی امر می باشد که اگر امت را نیازمند به آن دید انجام می دهد و اگر نیازی به آن ندید آن را ترک می کند اگر مصلحت را بر آن دید که گروهی از مردم مولفة قلوب بنامد ،می نامد پس این صنف وجود دارد و مستحق زکات می باشند و اگر مصلحت اقتضا نمی کرد ،کسی را مولفة قلوب نمی نامد پس در این صورت این صنف وجود ندارد پس دیگر گفته نمی شود که آنها را از زکات منع نمود برای اینکه دیگر کسی به اين نام وجود ندارد.

پس مشخص می شود که نص نه تعطیل شده و نه تعلیق گردیده است بلکه اصلا صنفی وجود نداشته است و اگر در زمان عمر رضی الله عنه و یا کسانی که بعد از او بودند وضعیت اقتضا می کرد که گروهی از مردم تالیف شوند پس امام آنها را مولفه القلوب می نامید، در این صورت این صنف به وجود می آمد و باید به آنها زکات پرداخت گردد.

به این سوال که در زمان عمر رضی الله عنه مولفة قلوب وجود داشتند و آنها همان کسانی بودند که در عهد رسول الله صل الله علیه و سلم مولفة قلوب بودند و عمر رضی الله عنه آنها را از زکات منع نمود اینگونه جواب داده می شود:

 ما نمی گوییم عدم اعطا زکات به دلیل عدم وجود آنها می باشد بلکه بخاطر مصلحتی می باشد که عمر رضی الله عنه آن را تشخیص داد که خداوند به اسلام عزت داده است و دیگر نیازی به تالیف نمی باشد و این سخن موافق با قول دیگر علما است که می گویند پرداخت زکات به مولفة قلوب حكمي است که وابسته به نیاز اسلام به تالیف دارد  پس اگر علت كه نياز است نباشد حکم نیز منتفی می شود برای اینکه حكم همراه علت است .

و چه بسا این سخن عمر رضی الله عنه نیز مؤید گفتار ما می باشد که فرمودند:خداوند به اسلام عزت داده است و آن را از شما بی نیاز گردانیده است.

و در پاسخ این سخن می گوییم که : معنای این  کلام عمر رضی الله عنه که ((خداوند به اسلام عزت داده است و آن را از شما بی نیاز گردانیده است.)) و عدم پرداخت زکات به مولفة قلوب کسانی که در عهد رسول الله صل الله علیه و سلم زکات دریافت می نمودند این می باشد که : رسول الله صل الله علیه و سلم به خاطر مصالح اسلام قلبهایتان را تألیف نمود لذا این وصف بر شما اطلاق گردید و به شما زکات داده شد اما این وصف تا کنون بر شما باقی نمانده است زیرا که اسلام عزتمند و بی نیاز گردیده است و نیاز به تالیف قلوب ، از بین رفته است پس در بین ما مولفة قلوب به معنی اینکه آنها موصوف به این وصف می باشند وجود ندارند اگر چه به اعتبار گذشته مولفة قلوب هستند.

و این وصف مانند وصف فقر تغیر می کند و جابه جا می شود و با اینکه شخص در گذشته فقیر بوده است و زکات می گرفته است اما اکنون بی نیاز گشته و دیگر برای او سهمی در زکات نمی باشد.

و نباید این توهم در اشخاص ایجاد گردد که آنها دیگر این وصف تا آخر عُمر شاملشان می گردد و یا اینکه امام باید تا آخر عمرشان آنها را از این گروه بشمار آورد بلکه این امر منوط می باشد به مصلحت از دیدگاه امام که اگر اجتهادش بر این بود که نیاز به تالیف است داده می شود و اگر نیازی ندید داده نمی شود.

پس معنای نص این نیست که عمل به آن متوقف یا تعلیق گردیده است و یا اینکه منسوخ و یا تعدیل شده است بلکه به این معنا است که به آن عمل شده است زیرا که معنایش از ابتدا مقید به یک قید طبیعی بود که امکان انفکاک از آن را نداشت به اینصورت ))مولفة قلوب اگر یافت شدند)) آنچنان که در فقیر و مسکین نیز گفته می شود ((زکات برای فقرا می باشد در صورتی که یافت شوند)) و(( زکات برای مساکین می باشد در صورتی که یافت شوند)) و ((زکات برای آزاد سازی بردگان مصرف می شود اگر بردگانی یافته شوند.))

پس در اینجا اگر کسی بخواهد با عمر رضی الله عنه مجادله نماید که تالیف قلب ( یا بوجود آوردن گروه مولفة قلوب) در هر حالی بر امام واجب می باشد این جدلی می باشد در موضع اجتهاد نه در موضع نص. و تفاوت بین به وجود آوردن مولفة قلوب و وجوب دادن زکات به مولفة قلوبی که وجود دارد كه در اولي امر اختلافی می باشد ولی در امر دوم حکم منصوص است که امکان تصرف در آن برای ابطال و یا تعدیل و تعلیق وجود ندارد. پایان سخن شیخ مدنی.

تعلیق شیخ غزالی

شيخ بزرگ امام محمد غزالی بر موقف عمر اینگونه استدلال می کند:

برداشت اینکه عمر رضی الله عنه نص را تعطیل نموده است اشتباهی بزرگ می باشد زیرا که عمر رضی الله عنه گروهی را از زکات محروم نمود که نص شامل آنها نمی شد نه به این خاطر که ادامه نص بر آنها تمام شده بود.

بر فرض اینکه در یکی از دانشگاها قانونی است که به دانشجویان نمونه مقداری وجه نقد پرداخت می گردد و در برهه ای از زمان شرایط بعضی از دانشجویان که قبلا وجه نقد را می گرفتند تغییر می کند آیا عدم پرداخت وجه ، دلیل بر از بین رفتن قانون کمک مالی می باشد  یا قانون باقیست و هرگاه شرایط کامل شد وجه نیز پرداخت می شود.

و عمر رضی الله عنه از پرداخت زکات به بعضی از بزرگان اعرابی به خاطر تالیف قلبشان و یا دفع شرشان امتناع ورزید و آیا بعد از شکست کسری و قیصر باز هم اسلام چشم داشت تالیف قلب چند رییس طماع قبایل داشته باشد؟ باشد که به جهنم بروند اگر این زندگی عزتمند را نپذیرفتند .

ادعای اینکه طوفی به سبب مصلحت نصوص را تعطیل نموده است ادعای دروغی می باشد:
کسانی که ادعا نمودند که نجم الدین طوفی مصلحت را بر نص قطعی مقدم کرده است سخنی را به وی نسبت داده اند که وی نگفته است و بلکه مخالف آن را نیز گفته است و این که تمام سخن وی در مورد نصوصی که اثبات آن ظنی و یا دلالتش ظنی است می باشد آنهایی که این سخنان را به وی نسبت داده اند یا خوب آن را درک نکرده اند و یا کامل بیان نمی کنند و بلکه قسمتی از آن را مخفی می کنند و ما در کتاب سیاست شرعی این موضوع را از کتاب وی نقل نموده و به صورت واضح ابهامات را از آن زدودیم.

طوفی در زمینه نص می گوید: نص یا متواتر است و یا آحاد و این دو یا در حکم، صریح هستند و یا احتمال در آنها وجود دارد و این خود چهار گونه می باشد:

اگر متواتر صریح باشد در این صورت از جهت متن و دلالتش قطعی است. اما از جهت عمومیت و یا مطلق بودن می تواند محتمل باشد و این احتمال آن را از مطلق کامل بودن خارج می نماید و اگر فرض کرده شود که از جهت عموم و مطلق بودن و غیره نیز احتمالی به آن راه ندارد در اینصورت هیچ گونه احتمالی در آن نیست و قطعیت کامل در آن وجود دارد و در اینصورت نمی تواند هیچ گونه تعارضی با مصلحت داشته باشد و همیشه با مصلحت موافق است اما اگر نص ما آحاد و محتمل باشد در این صورت قطعیتی ندارد و یا اینکه نص ما آحاد اما صریح باشد در این صورت در قسمتی از آن قطعیت وجود دارد اما طرف دیگر آن که یا متن است و یا سند دارای احتمال می باشد.

 و هیچگونه تناقضی بین نص قطعی و مصلحت یقینی وجود ندارد و چیزی که در بین اهل علم هیچگونه اختلافی بر آن نیست این است که مصلحت یقینی در هیچ حالتی امکان تناقض با نص قطعی را ندارد و سخن مورد تاکید علمای قدیم و جدید امت می باشد.

و هنگامی که خیال کرده شد تناقضی وجود دارد از این دو حالت خارج نیست: یا اینکه مصلحت خیالی و ظنی می باشد مانند مباح نمودن ربا به خاطر اطمینان دادن به بیگانگان و یا مباح نمودن خمر به خاطر جذب گردشگر و اجازه زنا برای آسایش مجردان یا متوقف نمودن حدود به خاطر مراعات فکرهای عصر حاضر یا مسایل دیگری که غرب زدگان فکری به آن میل می کنند.

و یا اینکه نصی که در مورد آن صحبت می کنند قطعی نیست و این موضوعی است که خیلی از محققین و به خصوص اقتصاددانان و ادیبان و حقوق دانان کسانی که در علوم شرعی تخصصی ندارند به آن دچار می گردند و گمان می برند که نصوص قطعی هستند و در حالیکه اینطور نیست.

مصلحت از دیدگاه شریعت بسار وسیع تر و عمیق تر از آن در نظر غربیین می باشد.
و در اینجا ضرورت دارد که بیان نماییم که مصلحتی که شریعت اسلامی از آن صحبت می نماید، با مصلحتی که غرب از آن صحبت می کند متفاوت است. زیرا که مصلحت در نزد غرب ازدیدگاه فلاسفه گرد لذت می چرخد و از دیدگاه سیاستمداران گرد قدرت می چرخد و هیچ گونه ضوابطی برای بدست آوردن لذت نزد فلاسفه و یا قدرت نزد سیاسیون وجود ندارد.

در اینجا افراد و قومها بدون هیچ گونه ضابطه دینی و یا اخلاقی با همدیگر رقابت می کنند و مصلحت ، مصلحتی مادی است نه روحانی ، دنیویست نه اخروی ،فردیست نه اجتماعی، زودگذر است نه آینده نگر و قومی است نه انسانی.

اما مصلحتی که شریعت در پی اقامه و حفظ آن می باشد خیلی  وسیعتر و گسترده تر می باشد. این مصلحت فقط دنیوی نمی باشد آنچنان که دشمنان دینی می خواهند و همچنین تنها مادی نمی باشد آنچنان که مخالفان روحانی بودن می خواهند و مصلحت فردی نیز نمی باشد آنچنان که پیروان سرمایه داری و دوستداران وجودیت می پندارند و یا مصلحت جماعیه و پرولتاریا نمی باشد آنچنان که پیروان مارکسیسم و جماعیه ادعا می کنند  و مصلحت اقلیم و تعصبی نیست آنچنان که گروهای متعصب در نظر دارند و مصلحت زود گذر که تنها منحصر یه این عصر باشد نیز نیست آنچنان که بعضی از سطحی نگران می پندارند.

اما مصلحتی که شریعت در حالت کلی و جزیی می خواهد و در تمامی احکامش نیز آن را رعایت می کند آن مصلحتی است که شامل دنیا و آخرت می شود و شامل ماده و روح می باشد و بین فرد و اجتماع و بین طبقات و امت و بین مصلحت قومی خاص با مصلحت انسانی عام و بین مصلحت عصر حاضر و عصور آینده توازن ایجاد می نماید و همچنین بین این مصالح که در بسیار از اوقات علم و قدرت و حکمت بشر به آن نمی رسد و در بسیاری از اوقات هم در مقابل هم هستند بصورت عادلانه توازن ایجاد می نماید.

بشر ناتوان تر از آن می باشد که بتواند بر تمام اطراف و اکناف این مسایل احاطه پیدا نماید و با عدل بتوان حق هر کدام را بپردازد.

ناتوانی بشر از دو ناحیه می باشد:

1.     محدودیت عقل و علم : و این بخاطر طبیعت فانی و مخلوق بودن و متاثر بودن به زمان و مکان و محیط و وراثی بودن بشر می باشد.

2.     ناتوانی به خاطر امیال و احساسات بشری: حال چه امیال شخصی ، خانوادگی ، اقلیمی، طبقاتی، حزبی یا قومی باشد هر کدام از این امیال می تواند تاثیرات محسوس یا غیر محسوسی بر شخص داشته باشد و معصوم تنها کسی است که خداوند وی را معصوم گردانده باشد.

مصالحی که برای بندگان مصلحت می باشد هیچ کس جز خالقش نمی تواند آنچنان که باید آن را بشناسد و بنده هیپگونه علمی به آن ندارد مگر از بعضی وجوه خاص و چیزهایی که بر وی مخفی می ماند از آنچه بر وی آشکار می شود خیلی بیشتر می باشد انسان همیشه در تلاش است تا با روشی به مصلحت خود برسد ممکن است از این روش به مصلحتش نرسد یا خیلی دیر برسد یا کامل نرسد و ناقص برسد یا اینکه مفسده ای داشته باشد که مصلحت را بپوشاند و شرش از خیر بیشتر باشد.

و چه بسیارند تدبیر کنندگان کارهایی که هرگز نتوانستند آن را به کمال برسانند و یا ثمری از آن برداشت نکرده اند و این چیزی آشکار و مشخص بین عقلا می باشد و به همین دلیل خداوند پیامبران را برای بشارت و انذار فرستاد پس اگر اینچنین باشد بازگشت به روشی که شارع آن را وضع نموده است همان روش دست یافتن به مصلحت می باشد بر خلاف برگشتن به آنچه مخالف با قول شارع باشد.

و به همین دلیل رعایت تمام مصالح (فردی و اجتماعی ) و برای تمام انسان (جسم ،روح ،عقلش) و برای تمام طبقات(ثروتمند، فقیر، حاکمان،مردم،کارگران و اربابان) و برای تمام انسانها( سفید،سیاه، وطنی و بیگانه) و تمام عصرها( عصر حاضر و آینده) و هیچ کس جز خداوند بر آن قادر نمی باشد.

و این همان معنایی است که امیر المومنین عمر بن الخطاب رضی الله عنه مانع توزیع زمینهای فتح شده بر رزمندگان شد. زیرا وی فراوانی را در جیل حاضر نسبت به عصر بعد از فرزندان امت می دید و به همین دلیل می فرمود: اگر من این زمینها را بین شما تقسیم نمودم گروه بعد از شما می آیند و چیزی برایشان باقی نمی ماند.

و عمر رضی الله عنه بعد از تامل فراوان در قرآن آیه ای را که موید نظرش باشد را نیز در سوره حشر یافت آیه ای که به مصرف  فی ء به کسانی که– بعد از مهاجرین و انصار - می آیند اشاره می کرد {وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْأِيمَانِ} الحشر:10

همچنين كسانى كه بعد از آنها ( بعد از مهاجران و انصار) آمدند و مى‏گويند: «پروردگارا! ما و برادرانمان را كه در ايمان بر ما پيشى گرفتند بيامرز

و با اين آیات عمر رضی الله عنه برای تمام اصحابی که با وی مخالف بودند دلیل آورد عمر رضی الله عنه فرمودند: من این آیات را برای تمامی انسانها می بینم و به کسانی که مخالف بودند می گفت: می خواهید گروهای دیگری از مردم بیایند و چیزی برای آنها نباشد؟ چه چیزی برای کسانی که بعد از شما می آیند می ماند؟ و می گفت که اگر بقیه مردم نمی بودند من تمام اين غنايم را بين شما تقسيم مي نمودم ... .

عمر رضی الله عنه از قرآن و سنت و مقاصد شریعت فهمید که : باید مصالح تمام عصور را مراعات نمود و نه اینکه با استفاده از منابع حال و آینده تنها یک یا دو عصر حاضر در خوشی و رفاه باشند و به آیندگان توجهی نشود و بدین دلیل به آیندگان نیز توجه می نمود(عصری که هنوز به وجود نیامده بودند) و همانگونه که به عصر حاضر مشغول بود به آیندگان نیز مثل اینها توجه می کرد.  معاذ رضی الله عنه – فقیه انصاری که داناترین افراد امت به حلال و حرام بود آنچنان که در حدیث آمده است- و از مدافعان نظریه عمر رضی الله عنه بود و عمر رضی الله عنه را از کسانی که قایل به تقسیم فقط برای عصر حاضر بودند، بر حذر می داشت و به عمر رضی الله عنه می گفت: اگر تقسیم نمودی تمام قدرت و املاک در دست این قوم قرار می گیرد و بعد از آنها به شخصی واحد و یا زنی می رسد( ایشان را پیشاپیش از خطر گسترش مالکیت زیاد اراضی برای اشخاص خاصی  بر حذر می داشت) و سپس بعد از این گروه افرادی می آیند که برای اسلام زحمتهای زیادی را متحمل می شوند و به رنجهای زیادی دچار می شوند و در مقابل هیچ چیزی نصیب آنها نمی گردد پس همانگونه که در فکر حال هستی برای آیندگان نیز بنگر.

تجلّی نماز در مثنوی معنوی

محمد برفی[1]                 

نماز تجلّیگاه حقیقت بندگی و عبادت است و مقصود از آن به یاد خدا بودن «واقم الصّلوة لذکری»[2] و حصول صفای باطن و روشنی دل است و از این رو نماز را معراج المؤمن خوانده اند. چون انسان با شروع نماز حضور حضرت حق را در وجود خود حس می کند و در سایة چنین حضوری، شخصیت آشنایی پیدا می کند. و اگر نماز فاقد چنین حس و روحی باشد آن نماز قابل قبولی نخواهد بود چنانکه پیامبر اکرم(ص) می فرمایند: «کَم مِن قائمِ لَیسَ لَهُ مِن قیامِهِ الاَّ السهر» بسا شب زنده دارانی هستند که از قیام آنها جز بیدار خوابی بهره ای نمی برند.

شخصّیت آشنایی که در سایة آینة قضاوت الهی و حضور حضرت حق در زندگی انسان شکل می گیرد، سبب می گردد تا در زندگی دچار گمنامی و نا آشنائی و تنهایی نگردد و گرفتار نابهنجاریها نشود و همین طور در اثر این آشنایی، از غربت و تنهائی های خرد کننده رهایی یافته و قضاوتهای نابجای دیگران نیز بر شخصیّت چنین فردی، هیچگونه اثر سویی نمی گذارد. بلکه با استعانت از روح نماز بر همة مشکلات و مصائب فائق می آید. مولوی چنین برداشتی از نماز دارد که در این مقال به بررسی دیدگاه مولوی نسبت به نماز در مثنوی معنوی می پردازیم.

به اعتقاد مولوی نماز فرمانی است که هر پیامبری از جانب خداوند آن را اعلام کرده است: ای قوم و ای جماعت مؤمنان به وسیلة صبر و نماز از او یاری بجویید. «واستعینوا بالصّبر و الصّلوة و انّها لکبیرةٌ الّا علی الخاشعین» [3] و فقط ازخداوند حاجت بخواهید نه از غیر او. چنانکه آب را باید در دریا بجویی نه درجویبارخشک.

نماز چنان سفر معنوی است که انسان با قرار گرفتن در محضر الهی، از تمام درد و رنج های برخاسته از حشر و نشر مردمان رهایی یافته و به آسایش حقیقی دست می یابد. لذا پیامبر(ص) هرگاه از حشر و نشر با مردمان دچار گرفتگی روحی می شد به بلال خوش صدا و خوش آواز می گفت: بالای مأذنة مسجد برو و طبل سفر روحانی را به صدا درآور و ما را آسوده گردان.

وقتی که نماز گزار در آغاز نماز «الله اکبر» می گوید روح او سفر روحانی خود را شروع می کند با وجود آن که بدن او هیچ حرکتی ندارد. در این حال همة حلال ها بر انسان حرام می شود یعنی هیچ فعل و فکری جز نیایش نباید داشته باشد. بعد از بازگشت از این سفر به ملائک و عباد صالح سلام می کند و آنچه با تکبیر تحریمه بر او حرام شده بود با تحلیل سلام بر او حلال می گردد. چنانکه وقتی کسی به منزلش باز گردد به اهل منزل سلام می کند. پس نماز به منزلة سفر است و نمازگزار باید به هنگام نماز از منزل دنیا و مافیها بیرون رود.

لزوم حضور قلب در نماز

مولانا معتقد است که جمیع عبادات از جمله نماز کالبدی دارد و جانی، صورتی دارد و معنایی. کالبد نماز همان آداب و حرکات و سکنات و اوراد و اذکار نماز است. امّا جان نماز، حضور قلب و خلوص نیّت و صفای دل است. شخصی از مولانا پرسید: آیا از نماز نزدیکتر به خدا راهی هست؟ پاسخ داد: هم نماز، امّا نماز این صورت تنها نیست، این قالب نماز است زیرا که این نماز را اوّلی است و آخری است. و هر چیز را که اولی و آخری باشد، آن قالب باشد. زیرا تکبیر اوّل نماز است و سلام، آخر نماز است. پس دانستیم که جانِ این نماز، این صورت تنها نیست بلکه استغراق است و بیهوشی که این همه صورت ها برون می ماند و آنجا نمی گنجد.[4]

بشنو از اخبار آن صدرِ صُدور        لا صلوة تمَّ الّا بالحضور    (1/381)

با آنکه مولانا اصل و گوهر نماز را توجه قلب و استغراق در حضرت حق می داند، با این حال قالب ظاهری نماز و آداب صوری آن را نیز لازم می شمرد: «دانة قیسی اگر مغزش را تنها بکاری، چیزی نروید. چون با پوست بکاری بروید پس دانستیم که صورت نیز در کار است، نماز نیز در باطن است. لا صلوة الاّ بحضور القلب. امّا لابدّ است که به صورت آری و رکوع و سجود کنی به ظاهر آنگه بهره مند شوی و به مقصود رسی» [5]

به اعتقاد مولوی همان طور که پلیدی ظاهر، نماز را باطل می کند، پلیدی باطن نیز موجب مردود شدن نماز می گردد. پس هواهای نفسانی همچون خون حیض است. همانطور که حائض نمی تواند نماز گزارد، شخص مبتلا به هواهای نفسانی نیز نمی تواند نماز قرب و حضور الهی گزارد.

فرمان اِهبِطُوا جان آدمی را از اوج بهشت به حضیضِ زمینِ خاکی دنیا افکند و آن حالت حیض او را از نماز محروم کرد. ای رفیقان، از خوابگاه دنیوی و قیل و قال های دنیا طلبانه بپرهیزید که هوای نفس به منزلة حیض مردان است. یعنی شهوات در هر نوعش آدمی را آلوده می کند و نمی گذارد به مقام حضور برسد. و اگر اذکار و عبادات انسان مورد قبول حق قرار گیرد از لیاقت انسان نیست بلکه از رحمت واسعة الهی است. مانند نماز زنی که دچار بیماری استحاضه شده ، جایز بودن نماز او به اعتبار طهارت او نیست بلکه صرفاً جنبة رخصت شرعی دارد. چون همانگونه که نماز زن مستحاضه آلوده به خون است، ذکر انسان مغرور نیز آلوده به تشبیه و چون و چراست. با این تفاوت که خون ناپاک با آب پاک می شود امّا پلیدی باطن، جز با الطاف الهی از وجود انسان دور نمی شود.

نماز حقیقی نمازگزار را از زشتی ها باز می دارد «اِنَّ الصلوة تنهَی عَنِ الفَحشاءِ و المُنکَر»[6] «همانا نماز آدمی را از تباهکاری و زشتی باز می دارد» و انسان را از گزند گرگ ها در امان نگه می دارد.

لذا باد غضب و باد شهوت و باد حرص، کسی را از جای می کند و تکان می دهد که اهل نماز نباشد.

بادِ خشم و بادِ شهوت بادِ آز                     بُرد او را که نبود اهل نماز                        (1/3796)

در نماز درب مکاشفات به روی انسان گشوده می شود. مولانا از زبان داوود(ع) نقل می کند که اگر می خواهید حقیقت را روشن سازم، مهلتی به من دهید تا به خلوت خانة خود بروم و به نماز مشغول شوم و در حال راز و نیاز ، چگونگی این مسأله را از خداوندی که دانای به رازهاست سؤال کنم.

به اعتقاد مولوی اگرچه نمازی که بندگان را به آستان الهی راهنمایی می کند در پنج وقت تعیین شده است امّا عاشقان حضرت دوست دائماً در حال نماز به سر می برند و حضور الهی بر سراسر زندگی آنان سایه افکنده است «الَّذینَ هم علی صلاتهم دائِمُون» [7] لذا این عشّاق هیچگاه از دیدار معشوق سیر نمی شوند و همچون ماهیان که از آب سیر نمی شوند، دائم در نمازند «خوشا آنان که دائم در نمازند»

و درد و حسرت بر نماز فوت شده، نزد خدا بهتر از نمازِ گزارده شدن بی عشق و روح است.

لذا مولوی توصیه می کند که انسان هوای نفس را نباید وزیر خود سازد چون روح لطیف و پاک انسان را از طاعت و بندگی و نماز دور می کند.

مر هوا را تو وزیر خود مساز                      که برآید جانِ پاکت از نماز     (4/1259)

مولوی بر این باور بود که ذوق و لذّت روحانی یک سجدة خالصانه به درگاه الهی از دویست پادشاهی و حکومت دنیوی برای انسان بهتر و خوشایندتر است. لذا اگر لذّت سجده کردن حقیقی را بچشد آن وقت خواهد نالید که من حکومت و سلطنت نمی خواهم، خدایا به من سلطنت و دولت سجدة خود را عطا فرما.

امّا شاهان دنیا به علّت بد نهادی و پلیدی باطن نمی توانند رایحة شراب بندگی را استشمام کنند و اگر این شاهان، رایحة شراب بندگی و عبادت حق را استشمام می کردند، مانند ابراهیم ادهم بی درنگ بی عقل و هوش و حیران و سرگردان اساس حکومت و سلطنت را در هم می ریختند.

لکن خداوند برای حفظ و بقای شؤون ظاهری دنیا چشم دل و دهانِ روحشان را بست تا آن شکوه معنوی را نبینند و لذّت روحانی الهی را نچشند و به عمارت دنیا مشغول شوند.

مولوی در بیان اسرارِ ارکان نماز از تکبیر تحریمه آغاز می کند که عارفان با الله اکبر گفتن اعلام می کنند که ما در حضور شما قربان شدیم لذا همان گونه که انسان وقتی حیوانی را می خواهد سر ببرد الله اکبر می گوید، وقتی که می خواهد نفس امّاره خود را در راه خدا قربانی کند باید الله اکبر بگوید.

جسم از شهوات و آزمندی ها می میرد و با گفتن بسم الله الرّحمن الرّحیم در نماز قربانی حق می شود

گشت کشته تن ز شهوت ها و آز              شد ببسم الله ، بِسمِل[11] در نماز

ایستادن در قیام مانند صف ایستادن در آخرت است که انسان باید پاسخگوی نعمت های بی شماری که خداوند به او بخشید باشد.

چون بنده در حالت قیام در برابر پرسش ها توان ایستادن ندارد ناگزیر مانند حالت رکوع خم می شود و تسبیحی می خواند امّا از بارگاه الهی فرمان می رسد که سر از رکوع بلند کن و جواب حضرت حق را بده، آن بندة شرمسار با ذکر «سمع الله لمن حمده» سر از رکوع بر می دارد امّا بار دیگر آن نا آزمودة خام اندیش به سجده می رود و می گوید: «سبحان ربّی الاعلی» دو باره از پیشگاه الهی فرمان می رسدکه: سر از سجده بردار و از اعمال و کرده های خود حرف بزن.

آن بنده یک بار دیگر با شرمساری سر از سجده بر می دارد، لیکن از شدّت شرمندگی دوباره مانند مار به رو     می افتد و مجدد به سجده می رود. امّا خدای متعال بار دیگر می فرماید: سرت را از سجده بردار و اعمال خود را شرح بده. آن بندة شرمسار چون توانِ ایستادن ندارد ناچار می نشیند تا پاسخگوی سؤالات باشد.

امّا بنده چون پاسخی ندارد به سمت راست رو می کند و به ارواح پاک انبیاء سلام می کند و با زبان حال می گوید: شفاعتم کنید که این آدم فرومایه در گلِ و لای گناه خود فرومانده است.

لکن پیامبران به آن بندة گناهکار می گویند: روز چاره جویی سپری شد و چاره و وسیلة بزرگ فقط در دنیا بود لذا ای مرغ بی هنگام نگون بخت برو و ما را رها کن و ما را آلودة گناه خویش مکن چرا که در آن روز «لِکُلِّ امرِیءٍ منهُم یَومَئِذٍ شأنٌ یُغنیه» است.

در این هنگام آن بندة گناهکار به سمت چپ رو می کند و به سوی اقوام خویش متوجه می شود لکن آنها به او می گویند: خفه شو و پاسخ آفریدگار را بده، ما چه کاره ایم دست از سرِ ما بردار. «یومَ یَفِرُّ المرءُ من اَخیهِ و اُمِّهِ و اَبیهِ و صاحبتِهِ و بَنیه» ^[12]  چون از همه نا امید می گردد هر دو دست را به دعا بلند می کند و می گوید: خداوندا از همگان نومید شده ام، اوّل و آخر و مرجع و پناهگاه همه تویی. لذا مولوی نتیجه می گیرد به همة این رموز لطیف توجّه کن که همة آنها در روز قیامت یقیناً واقع خواهد شد.

در پایان می توان نتیجه گرفت مولوی نماز را یک سفر روحانی میداند که انسان در این سفر درس حضور و آشنایی حضرت حق را در زندگی می آموزد و بدین طریق جان خود را از هرگونه ناخالصی به ویژه فراموشی صیقل می دهد و در اثر چنین نمازی است که دربهای مکاشفات الهی به روی انسان بازمی گردد و انسان نه تنها از گزند آسیب ها و نا بهنجاریها در امان می ماند بلکه از مددو یاری حق در جهت حفاظت از شخصیّت خو نیز برخوردار می گردد. و در نهایت نماز را نمونه ای از حال انسان در آخرت ترسیم می کند که می بایست به حضرت حق متوجّه شود.